Filyos adı çoğu kişi için antik şehir adı olarak algılanır fakat işin iç yüzü tam öyle değildir. Filyos antik kentin adı Tion’dur. Filyos ismi ile alakası yoktur. Tion veya Tieion/ ya da Tios isminin bir dönüşümü hiç değildir. Filyos tamamen nehir ismidir. Antik adı olan Fillias’tan gelir.
Filyos Irmağı çay boyunca birçok kola ayrılmaktadır. Bu nedenle birçok bölgede farklı adlarla isimlendirilmiştir. İki koldan Zonguldak sınırlarına gelir.. Karabük yönünden gelen kol ; Küre dağlarından doğar ve birleşerek Karabük’ten içeri girer. Sarp kayalıkların önünden, engebeli arazilerden geçerek Yenice’den geçer. Tefen’in Bodaç köyü boğazından geçerek, derin bir düzlüğe yayılır. Bu kola bugün Karabük’ün Soğanlı köyü önünden geçtiği için adına ‘’Soğanlı’’ diyoruz.
Filyos Irmağı’nın diğer kolu Bolu ve Eskişehir’in yüksekliklerinden doğar , Bolu’dan içeri girerek Mengen’den gelen kolla birleşir ve Devrek’in içinden geçer. Bu kolun adı bugün Bolu Su’dur. Gökçebey Üçburgu köyü önlerine geldiğinde diğer kol ile birleşerek Çaycuma’ya doğru ilerler. Saltukova’dan geçerken artık tüm sular birleşmiştir. Saz Köy önünde geniş bir vadi oluşturarak birkaç kola ayrılır ve sazlıkların arasından denize dökülür. Bu kollardan bir tanesi kuş cennetini oluşturur.
Bölgeye ilk insanlar geldiğinden beri adı Fillias idi. Fakat bu da tam doğru değildir. Filyos Irmağı’nın ilk adı Billaios’tur. Billaios yerel nehir tanrısının adıdır. Fillias, Billaios’un evrilmesi ile dönüşmüş ismidir. Aslında ilk adı Villaios’tur. Villaios Yunanların dil telaffuzundan kaynaklanarak Billaios’un dönüştüğü ve yüzyıllar geçtikçe çeşitli milletlerin telaffuzu ile Fillias’a dönüşmüş , nihayetinde Türk yerleşiminden sonra Filyos adını almıştır.
Billaios Yunan telaffuzudur fakat bu nehre, Villaeus ,Villaios veya Villaio ismini verenler Palalardır.
Hattilerden koparak Batı Karadeniz ormanlarına yayılan Palaların inancına göre Villaios nehir tanrısıdır. Üstelik Palalar İç Anadolu’dan bölgeye geldiklerinde gördükleri tek nehir bu nehirdir. Yılın belirli dönemlerinde sakin fakat birden canavarlaşan nehirden etkilenen Palalar ona ; tüm antik kavimler gibi bir ilahi vasıf affettiler. Yani ‘’Villaios’’ sadece Filyos nehrine özel bir yerel tanrı adı idi. O zamanlarda inançlar tıpkı Yunan Mitolojisinde olduğu gibi ; Hattilerde de vardı. Halkın açıklayamadığı bazı coğrafi olaylara ,ilahi güçler yüklerlerdi. Çok tanrılı inançlara sahiptiler. Onlara göre deniz, toprak, rüzgar, yağmur, şimşek, nehirlerin her birinin ayrı ayrı tanrıları vardır. Bu tanrılar bazen yerel tanrılar da olabiliyordu. Onların inancına göre Filyos nehri taşıran Villaeus’tu... Palalar kendilerine, hayvanlarına, ürünlerine zarar vermemesi için Villaios’a adaklar adadılar, kurbanlar kestililer. Buna rağmen hala zarar görmüşlerse, kesilen hayvanların kanının yetmediğine inandılar, daha çok kestiler. Palalar ortadan kaybolunca bölgeye yerleşen Yunan dili konuşan Traklar bu ismi Billaios olarak telaffuz etmeye başladılar. Nehrin Fillias adını alması çok uzun yıllar sonraya dayanır.
16.Yüzyılından sonra haritaların gelişmesi ve bölgeye gelen bazı kartograflar ,hazırladıkları haritalarda Billaios’u Karabük kolu olarak göstermiş; Fillias’ı da ana kol olarak belirtmişlerdi.
Lakin bu nehrin diğer kolu olan Bolu yönünden gelen kolun ise tamamen bambaşka bir adı vardı. Bu kolun adı Ladon’du...
Ladon Antik anlamı olarak karmaşık bir terimdi. Lakin dikkatlice okunduğunda çift başlı olduğu anlaşılabilirdi. ‘’Ladon’’ aslında ilişki anlamında olan sevgi, dostluk gibi anlama geliyordu. Lakin bu ilişki de birden fazla nesle ile gerçekleşebilirdi. Dünya’da bir çok nehrin kollarından birinin adı Ladon’dur. Yunan Mitolojik efsanesine dayanır. Mesela Yunan Efsanesinde geçen çok başlı canavarlar veya yılanlar ‘Ladon’ ismi ile anılır. Daha önce yazmıştım. Tarihçi Mesudi
'Muruc ez Zehep ' adlı kitabında "Altın Bozkırlar" başlığında yazdığı yazıda , Filyos Çayı üzerinde, bölgede iki gezginden bahsederken, bu yılandan da bahsetmişti. Yani çift başlı yılan efsane değil gerçekten de varlığı olan bir hayvandı. Her ne kadar bugün Filyos nehrinde bu türü yok olmuş ise de ; günümüzde en son Amerika Birleşik Devletleri`nin Virginia Eyaletinde bir evin arka bahçesinde görüldü. Ayrıca Çaycuma`da bulunan Kadıoğlu Mozaikleri olarak bildiğimiz Ambrosia Mozaiği figürlerinde, bir kadının çift başlı yılan tutuğu görülmektedir. ( Arap Tarihçi Mesudi burada kavramları karıştırmış olabilir. ‘’Ladon’’ çift başlı yılan değil , çift başlı nehir anlamında olabilir. )
Dilsel evrim (Etimoloji) Filias adı, nehrin en eski adı olan Villaeus veya Vilaios'un daha sonraki bir varyasyonu veya paretimolojisidir. "Villaios" , Helen öncesi veya Doğu kökenli bir kelimedir (Muhtemelen Luvi veya Frigce gibi Küçük Asya'nın eski dillerinden). Milet'ten gelen İyon kolonistler bölgeye yerleştiklerinde (MÖ 7. yüzyılda Tion'u kurduklarında), bu yabancı adlarını kendi kullandıkları Yunan Antik dil kurallarına uyarladılar (Helenleştirme). Yüzyıllar boyunca ve kelimenin orijinal anlamı kayboldukça, "Villaios" kelimesi Yunan kulaklarına çok tanıdık geldiği için "Filias" olarak telaffuz edilmeye ve yazılmaya başlandı.
Villaios, Hittilerden önce Anadolu’da var olan Hattilerden kopan ve Batı Karadeniz topraklarına yerleşen Pala kavminin inancı ile Filyos nehrinin yerel nehir tanrısı olarak kabul edilirdi. Tion arkeolojik alanında bulunan antik sikkelerde de, nehir, kamış tutan veya su akan bir hidraya eğilen erkek bir tanrı olarak kişileştirilmiş olarak tasvir edilmiştir. Bu nedenle, Filyos nehrinin isimi , ilk olarak suyun koruyucu tanrısına aittir.
Eğer bölgenin tarihini dikkatlice incelenirse ; bir çok efsanenin Yunan Mitolojisinden önce var olduğu fakat elimize ulaşan çoğu bilgileri Yunan tarihciler yazdığından , Yunan diline çevirip kendilerine mal ettiği görülür. Fakat başka milletlerin kaynakları bunları yalanlar. Hatta bazı Yunan tarihçilerin yazdığı bilgilerin arasında da bu bilgiler çıkartılabilir. Lakin bizim Türk tarihçiler bu zahmete girmeyip nedense her şeyi Yunanlara mal ederler. Tıpkı Zeus’un da aslında sadece bir kral olduğu ve Yunan olmadığı gerçeği gibi.
Kaynak: Hayati Yılmaz ile
Zonguldak Tarih
